Normy zharmonizowane dla maszyn: normy typu A, B i C
Normy zharmonizowane są podstawowym narzędziem, za pomocą którego producenci maszyn wykazują zgodność z dyrektywami i rozporządzeniami UE. Poradnik wyjaśnia trójstopniowy system norm (normy typu A, B i C), najważniejsze normy w budowie maszyn oraz sposób działania domniemania zgodności.
Czym są normy zharmonizowane?
Normy zharmonizowane to normy europejskie (EN) opracowywane przez europejskie organizacje normalizacyjne (CEN, CENELEC, ETSI) na wniosek Komisji Europejskiej. Przekładają zasadnicze wymagania w zakresie ochrony zdrowia i bezpieczeństwa zawarte w dyrektywie lub rozporządzeniu UE na specyfikacje techniczne.
Decydująca zaleta: kto stosuje normę zharmonizowaną, może powołać się na tzw. domniemanie zgodności. Stosowanie norm zharmonizowanych jest dobrowolne; nie ma obowiązku stosowania konkretnej normy. Producent, który nie stosuje normy zharmonizowanej, musi jednak innymi środkami wykazać, że wybrane rozwiązanie zapewnia taki sam poziom bezpieczeństwa.
Domniemanie zgodności
Domniemanie zgodności jest kluczową koncepcją europejskiego jednolitego rynku. Oznacza ono, że jeżeli producent stosuje normę zharmonizowaną, do której odniesienie opublikowano w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej, domniemywa się, że wyrób spełnia zasadnicze wymagania objęte tą normą.
W praktyce oznacza to, że w razie sporu to organ musi wykazać, że normy nie zastosowano albo że norma nie obejmuje w pełni danego wymagania. Bez zastosowania norm zharmonizowanych ciężar dowodu spoczywa w całości na producencie.
Ważne: domniemanie zgodności obowiązuje tylko wtedy, gdy odniesienie do normy opublikowano w Dzienniku Urzędowym UE. Normy, których odniesienie wycofano lub jeszcze nie opublikowano, nie dają domniemania zgodności. Należy regularnie sprawdzać status stosowanych norm.
System norm typu A, B i C
Normy zharmonizowane dla maszyn są uporządkowane w trójstopniową hierarchię:
Normy typu A (podstawowe normy bezpieczeństwa)
Normy typu A określają podstawowe pojęcia, zasady projektowania i aspekty ogólne, które dotyczą wszystkich rodzajów maszyn. Stanowią metodyczny fundament bezpieczeństwa maszyn.
Najważniejsza norma typu A:
EN ISO 12100 (Bezpieczeństwo maszyn. Ogólne zasady projektowania. Ocena ryzyka i zmniejszanie ryzyka). Norma ta jest podstawą każdej oceny ryzyka w budowie maszyn.
Normy typu B (ogólne normy bezpieczeństwa)
Normy typu B dotyczą poszczególnych aspektów bezpieczeństwa lub środków ochronnych istotnych dla wielu rodzajów maszyn. Dzielą się na normy typu B1 (szczególne aspekty bezpieczeństwa, takie jak odległości bezpieczeństwa czy hałas) i normy typu B2 (środki ochronne, takie jak urządzenia blokujące czy kurtyny świetlne).
Ważne normy typu B:
- EN ISO 13849-1/-2 (części systemów sterowania związane z bezpieczeństwem: poziom zapewnienia bezpieczeństwa, kategorie)
- EN IEC 62061:2021 (bezpieczeństwo funkcjonalne systemów sterowania związanych z bezpieczeństwem, SIL)
- EN ISO 13857 (odległości bezpieczeństwa zapobiegające sięganiu do stref niebezpiecznych)
- EN ISO 14119 (urządzenia blokujące sprzężone z osłonami)
- EN ISO 13850 (funkcja zatrzymania awaryjnego, zasady projektowania)
- EN 60204-1 (wyposażenie elektryczne maszyn)
Wykazanie bezpieczeństwa funkcjonalnego składa się z dwóch części. Wymagany poziom zapewnienia bezpieczeństwa (PLr) wyprowadzają Państwo z oceny ryzyka; w module Bezpieczeństwo funkcjonalne rejestrują go Państwo dla każdej funkcji bezpieczeństwa za pomocą grafu ryzyka z EN ISO 13849-1. Obliczenie faktycznie OSIĄGNIĘTEGO poziomu zapewnienia bezpieczeństwa na podstawie kategorii, MTTFd, DCavg i CCF oraz dane komponentów od producentów (biblioteki wg VDMA 66413) należą natomiast do SISTEMA, bezpłatnego narzędzia instytutu IFA przy DGUV. CE-Copilot nie zastępuje SISTEMA: wynik z SISTEMA wprowadzają Państwo następnie do modułu, oprogramowanie sprawdza wiarygodność PL względem PLr, a raport z SISTEMA należy dołączyć jako dowód do dokumentacji technicznej, w sekcji dotyczącej rysunków i obliczeń.
Normy typu C (normy bezpieczeństwa maszyn / normy wyrobu)
Normy typu C zawierają szczegółowe wymagania bezpieczeństwa dla określonej maszyny lub grupy maszyn. Mają pierwszeństwo przed normami typu A i B: jeśli norma typu C ustanawia wymagania odmienne od normy typu B, dla danego rodzaju maszyny obowiązuje norma typu C.
Przykłady norm typu C:
- EN ISO 6909:2026 (obrabiarki, bezpieczeństwo, prasy krawędziowe; następca EN 12622)
- EN 619:2022 (urządzenia i systemy transportu ciągłego: wymagania bezpieczeństwa dla urządzeń do mechanicznego transportu ładunków jednostkowych)
- EN ISO 10218-1/-2 (roboty przemysłowe: wymagania bezpieczeństwa)
- seria EN 415 (maszyny pakujące)
Jak znaleźć normy właściwe dla mojej maszyny?
Poszukać normy typu C: Należy najpierw sprawdzić, czy dla Państwa rodzaju maszyny istnieje norma typu C dotycząca wyrobu. Norma typu C zawiera zwykle odniesienia do wszystkich istotnych norm typu A i B.
Zawsze stosować normę typu A: EN ISO 12100 jest zawsze istotna. Stanowi metodyczną podstawę Państwa oceny ryzyka.
Normy typu B zależnie od zagrożenia: Normy typu B należy dobierać na podstawie zidentyfikowanych zagrożeń. Czy Państwa maszyna ma sterowanie związane z bezpieczeństwem? Wówczas potrzebna jest EN ISO 13849 lub EN 62061. Czy są osłony? Wówczas należy sprawdzić EN ISO 14119.
Sprawdzić publikację odniesienia w Dzienniku Urzędowym: Należy upewnić się, że odniesienie do stosowanej normy opublikowano w Dzienniku Urzędowym UE i że normy nie wycofano. Dopiero wtedy obowiązuje domniemanie zgodności.
Normy a rozporządzenie UE w sprawie maszyn 2027
W związku z nowym rozporządzeniem w sprawie maszyn (UE) 2023/1230 normy zharmonizowane muszą zostać dostosowane i opublikowane w nowych ramach prawnych. Nie przewidziano okresu przejściowego, w którym dotychczasowe odniesienia obowiązywałyby nadal dla maszyn objętych rozporządzeniem: rozporządzenie stosuje się od 20 stycznia 2027 r. (art. 54), a odniesienia na jego podstawie nie zostały jeszcze opublikowane. Normy z wykazu dyrektywy maszynowej można stosować jako stan wiedzy technicznej, jednak dla maszyn objętych rozporządzeniem nie dają one domniemania zgodności na podstawie art. 20. W tym celu Komisja Europejska skierowała do CEN i CENELEC w styczniu 2025 r. wniosek o normalizację M/605.
Dla producentów oznacza to: aktywnie śledzić, które normy są harmonizowane na podstawie nowego rozporządzenia i czy stosowane obecnie normy zachowują ważność. Monitorowanie norm jest szczególnie ważne przy przejściu na rozporządzenie (dzień graniczny 20 stycznia 2027 r. i okres po nim).
Automatyczne wyszukiwanie odpowiednich norm
Wyszukiwarka norm CE-Copilot automatycznie wskazuje normy zharmonizowane właściwe dla Państwa rodzaju maszyny. Pokazuje aktualny status harmonizacji, sprawdza publikację odniesienia w Dzienniku Urzędowym UE i informuje Państwa o aktualizacjach.
FAQ