Istotna modyfikacja maszyn: kiedy użytkownik maszyny staje się producentem?

Czym jest istotna modyfikacja?

Dyrektywa maszynowa 2006/42/WE sama nie definiuje tego pojęcia. Zasada wynika z wykładni europejskiej (m.in. z Niebieskiego przewodnika Komisji Europejskiej): produkt zmodyfikowany po oddaniu do użytku w taki sposób, że jego wydajność, przeznaczenie lub typ ulegają istotnej zmianie, może zostać uznany za nowy produkt i musi wówczas ponownie spełniać wymagania odpowiednich przepisów harmonizacyjnych.

W odniesieniu do maszyn w Niemczech pytanie to konkretyzuje dokument interpretacyjny Federalnego Ministerstwa Pracy i Spraw Socjalnych (BMAS) na temat „istotnej modyfikacji maszyn” z 2015 r. (GMBl 2015, s. 183). Opracowano go przy udziale Federalnego Instytutu Bezpieczeństwa i Medycyny Pracy (BAuA), organów krajów związkowych, Niemieckiego Ustawowego Ubezpieczenia Wypadkowego (DGUV) oraz Niemieckiego Stowarzyszenia Przemysłu Maszynowego (VDMA); zastępuje on wcześniejszą wersję z 2000 r. i jest miarodajną pomocą interpretacyjną niemieckiego nadzoru rynku.

Punkt wyjścia dokumentu: każdą zmianę w maszynie, na przykład przez zwiększenie wydajności, zmianę funkcji lub zmianę zamierzonego zastosowania (np. inne materiały wsadowe, przebudowy, ingerencje w technikę bezpieczeństwa), należy najpierw zbadać pod kątem skutków istotnych dla bezpieczeństwa. Rozstrzygające są dwa pytania: czy modyfikacja stwarza nowe zagrożenie? Czy zwiększa istniejące ryzyko?

Ważne: nie istnieje ogólny próg, ani procent kosztów przebudowy, ani lista komponentów, która automatycznie czyniłaby modyfikację „istotną”. Konieczna jest ocena bezpieczeństwa w każdym indywidualnym przypadku: kosztowna przebudowa może być niekrytyczna, podczas gdy niewielka ingerencja w układ sterowania związany z bezpieczeństwem może mieć daleko idące skutki.

Odróżnienie: konserwacja i wymiana na części identyczne

Nie każda ingerencja w istniejącą maszynę uruchamia badanie. Dokument BMAS wyraźnie wyjaśnia, że poniższe działania nie stanowią istotnej modyfikacji:

• wymiana komponentów na komponenty identyczne lub na komponenty o identycznej funkcji i takim samym poziomie bezpieczeństwa (klasyczna konserwacja i naprawa przywracające stan pierwotny),
• montaż urządzeń ochronnych, które podnoszą poziom bezpieczeństwa maszyny i nie umożliwiają żadnych dodatkowych funkcji. Kto czyni istniejącą maszynę bezpieczniejszą, nie staje się przez to producentem.

Dwa zastrzeżenia: „identyczny” należy rozumieć wąsko. Jeśli zużyte sterowanie przekaźnikowe zostanie zastąpione swobodnie programowalnym sterownikiem PLC bezpieczeństwa z nowymi trybami pracy, badanie pod kątem nowych zagrożeń zaczyna się od nowa. Niezależnie od prawa dotyczącego produktów pracodawca pozostaje ponadto zobowiązany na gruncie prawa ochrony pracy: po każdej zmianie w maszynie (nie tylko po istotnych modyfikacjach) należy przeanalizować ocenę ryzyka zawodowego na stanowisku pracy zgodnie z § 3 niemieckiego rozporządzenia w sprawie bezpieczeństwa użytkowania sprzętu roboczego (BetrSichV) i w razie potrzeby dostosować wewnętrzne instrukcje stanowiskowe dla pracowników.

Schemat badania BMAS krok po kroku

Dokument interpretacyjny opisuje schemat decyzyjny, za pomocą którego Państwo systematycznie oceniają każdą modyfikację. Badanie można przeprowadzić metodycznie według procedur oceny ryzyka zgodnie z EN ISO 12100. Gdy tylko jedno z pytań kończy się wynikiem oznaczonym na zielono, nie ma istotnej modyfikacji:

Podsumowując: jeśli maszyna po modyfikacji jest bezpieczna bez dodatkowych środków albo proste urządzenia ochronne przywracają stan bezpieczny, nie ma istotnej modyfikacji. Dopiero gdy nie zachodzi ani jedno, ani drugie, modyfikacja jest istotna.

Skutki: użytkownik maszyny staje się producentem

Jeśli istnieje istotna modyfikacja, maszyna jest pod względem prawnym traktowana jak nowa maszyna. Osoba odpowiedzialna za modyfikację przejmuje rolę producenta: zarówno użytkownik maszyny, który sam dokonuje przebudowy, jak i zlecony usługodawca retrofitu. Dlatego przed przebudową należy jasno uregulować w umowie, kto ponosi odpowiedzialność producenta. Konkretnie rola producenta oznacza:

• Zasadnicze wymagania w zakresie ochrony zdrowia i bezpieczeństwa: Istotnie zmodyfikowana maszyna musi spełniać wymagania załącznika I dyrektywy maszynowej, i to jako całość, a nie tylko w przebudowanym obszarze.
• Ocena ryzyka: Dla zmodyfikowanej maszyny należy przeprowadzić i udokumentować ocenę ryzyka zgodnie z EN ISO 12100.
• Procedura oceny zgodności: Odpowiednią procedurę należy przejść ponownie; w przypadku maszyn z załącznika IV może być konieczne zaangażowanie jednostki notyfikowanej.
• Dokumentacja techniczna: Dokumentację techniczną należy sporządzić dla stanu zmodyfikowanego. W praktyce jest to największa przeszkoda, gdy brakuje dokumentów pierwotnego producenta lub są one niekompletne.
• Instrukcja obsługi i ostrzeżenia: Dla zmodyfikowanej maszyny należy dostarczyć instrukcję obsługi i wskazać w niej ryzyko resztkowe.
• Deklaracja zgodności i oznakowanie CE: Na koniec producent sporządza deklarację zgodności i umieszcza oznakowanie CE na istotnie zmodyfikowanej maszynie.

W przypadku połączonych instalacji ta sama miara dotyczy zespołu maszyn: jeśli modyfikacja dotyczy tylko części instalacji, należy sprawdzić, jaki ma wpływ na instalację jako całość. Jeśli modyfikacja i jej skutki dla zespołu są istotne, mamy do czynienia z istotną modyfikacją całej instalacji.

Co zmienia rozporządzenie w sprawie maszyn od 2027 r.?

Od 20 stycznia 2027 r. rozporządzenie w sprawie maszyn (UE) 2023/1230 zastępuje dyrektywę maszynową 2006/42/WE. Dla tematu tego artykułu jest to przełom: po raz pierwszy istotna modyfikacja jest wtedy zdefiniowana w prawie w całej Unii, w art. 3 pkt 16 rozporządzenia. Dotychczas ocena opierała się wyłącznie na krajowych interpretacjach, takich jak dokument interpretacyjny BMAS.

Zgodnie z tą definicją istotna modyfikacja to zmiana maszyny, dokonana w sposób fizyczny lub cyfrowy po jej wprowadzeniu do obrotu lub oddaniu do użytku, która nie została przewidziana ani zaplanowana przez producenta, wpływa na bezpieczeństwo, tworząc nowe zagrożenie lub zwiększając istniejące ryzyko, i wymaga

• dodania do maszyny osłon lub urządzeń ochronnych, których działanie wymaga modyfikacji istniejącego układu sterowania związanego z bezpieczeństwem, lub
• zastosowania dodatkowych środków ochronnych w celu zapewnienia stateczności lub wytrzymałości mechanicznej maszyny.

Co do istoty rozporządzenie przejmuje więc w zasadzie logikę niemieckiego schematu badania: jeśli wystarczy środek ochronny niezmieniający układu sterowania bezpieczeństwa, nie ma istotnej modyfikacji. Trzy kwestie są nowe lub wyraźnie uregulowane:

• Liczą się także modyfikacje cyfrowe: Zmiany oprogramowania (na przykład aktualizacja odblokowująca nowe funkcje lub zmieniająca funkcje bezpieczeństwa) również mogą stanowić istotną modyfikację.
• Jasny podział obowiązków: Kto dokonuje istotnej modyfikacji, jest uznawany za producenta na podstawie art. 18 rozporządzenia i podlega obowiązkom producenta z art. 10, od oceny ryzyka po oznakowanie CE. Użytkownicy nieprofesjonalni, którzy modyfikują własną maszynę na własny użytek, są z tego wyłączeni.
• Ulga dla instalacji: Jeżeli ocena ryzyka wykaże, że modyfikacja dotyczy tylko części zespołu maszyn, obowiązki ograniczają się do części, których to dotyczy. Maszyn instalacji, których modyfikacja nie dotyczy, nie trzeba ponownie badać ani dokumentować.

W praktyce: do początku 2027 r. dokument BMAS pozostaje w Niemczech miarodajną wytyczną. Kto już dziś oprze na nim swój schemat oceny, w dużej mierze będzie postępował prawidłowo także na gruncie nowego rozporządzenia, powinien jednak wyraźnie uwzględnić w ocenie zmiany oprogramowania.

Typowe przypadki praktyczne z budowy maszyn

To, czy istnieje istotna modyfikacja, zawsze rozstrzyga się w indywidualnym przypadku. Poniższe sytuacje pokazują, na co należy zwracać uwagę przy typowych przebudowach:

Zalecenie: udokumentować ocenę, także bez istotnej modyfikacji

Najczęstszym zaniechaniem w praktyce nie jest błędna ocena, lecz jej brak. Jeśli po latach od przebudowy dojdzie do wypadku albo organ nadzoru rynku skieruje zapytanie, muszą Państwo móc wykazać, że modyfikację zbadano i dlaczego uznano ją za nieistotną. Solidna dokumentacja obejmuje co najmniej:

• opis istniejącej maszyny i jej stanu przed modyfikacją (typ, rok budowy, istniejące urządzenia ochronne),
• szczegółowy opis przeprowadzonych modyfikacji (co zmieniono mechanicznie, elektrycznie, w układzie sterowania i w oprogramowaniu),
• analizę ryzyka związanego z modyfikacją zgodnie z EN ISO 12100: nowe zagrożenia, zmienione ryzyko, ocena istniejących i ewentualnie uzupełnionych środków ochronnych,
• uzasadniony wynik (istotna modyfikacja tak/nie) z datą i osobą odpowiedzialną.

Tej dokumentacji potrzebują Państwo w obu przypadkach: jeśli istnieje istotna modyfikacja, jest ona punktem wejścia do procedury zgodności. Jeśli nie, stanowi Państwa dowód i zarazem rozsądną podstawę do wymaganej i tak oceny ryzyka zawodowego na stanowisku pracy na gruncie BetrSichV.

Więcej poradników