Maszyny z załącznika IV dyrektywy maszynowej: wykaz, procedury, jednostka notyfikowana
Czy to prasa krawędziowa, podnośnik do obsługi pojazdów, czy kurtyna świetlna: jeśli produkt jest wymieniony w załączniku IV dyrektywy maszynowej 2006/42/WE, do jego oceny zgodności stosuje się surowsze zasady. Niniejszy artykuł przedstawia pełny wykaz 23 kategorii, wyjaśnia za pomocą drzewa decyzyjnego, kiedy ocenę zgodności można przeprowadzić samodzielnie, a kiedy jednostka notyfikowana jest obowiązkowa, oraz co zmienia się od 2027 r. wraz z rozporządzeniem UE w sprawie maszyn.
Co oznacza załącznik IV z prawnego punktu widzenia?
Dyrektywa maszynowa 2006/42/WE co do zasady pozostawia ocenę zgodności producentowi: kto wprowadza maszynę do obrotu, sam ocenia, czy spełnia ona zasadnicze wymagania w zakresie ochrony zdrowia i bezpieczeństwa, bez udziału zewnętrznej jednostki. Dla kategorii wymienionych w załączniku IV ustawodawca przewidział wyjątek: potencjał zagrożenia jest tu tak duży, że art. 12 ust. 3 i 4 przewiduje surowsze procedury.
Typowe dla kategorii z załącznika IV jest to, że operator przebywa w bezpośredniej bliskości strefy niebezpiecznej: wiele pozycji dotyczy wyraźnie tylko maszyn z ręcznym podawaniem, ręcznym odbieraniem lub ręcznym posuwem. W pełni automatyczna linia pras bez ręcznego wkładania nie podlega więc pkt 9; ta sama prasa ze stanowiskiem ręcznego podawania już tak. Takie kryteria rozróżniające (także skok, prędkość czy wysokość upadku) rozstrzygają o klasyfikacji w danym przypadku i należy je sprawdzić względem oficjalnego brzmienia.
Ważne: załącznik IV nie obejmuje wyłącznie maszyn kompletnych. Na wykazie znajdują się także elementy bezpieczeństwa, takie jak urządzenia ochronne przeznaczone do wykrywania obecności osób, układy logiczne zapewniające funkcje bezpieczeństwa oraz konstrukcje chroniące przed skutkami wywrócenia i przed spadającymi przedmiotami (ROPS/FOPS), a także odłączalne urządzenia do mechanicznego przenoszenia napędu wraz z osłonami.
Maszyny z załącznika IV: pełny wykaz 23 kategorii
Poniższe zestawienie grupuje wszystkie 23 kategorie tematycznie. Rozstrzygające jest zawsze oficjalne brzmienie załącznika IV. Wymienione kryteria rozróżniające (np. ręczne podawanie) są częścią definicji i decydują o tym, czy Państwa produkt jest objęty.
Obróbka drewna i mięsa (pkt 1–8)
- 1Pilarki tarczowe (jedno- i wielopiłowe) do obróbki drewna i podobnych materiałów lub do obróbki mięsa i podobnych materiałów
- 2Strugarki wyrówniarki do obróbki drewna z ręcznym posuwem
- 3Jednostronne strugarki grubiarki do obróbki drewna z wbudowanym mechanizmem posuwowym oraz ręcznym podawaniem lub odbieraniem
- 4Pilarki taśmowe, z ręcznym podawaniem lub odbieraniem, do obróbki drewna i podobnych materiałów albo do mięsa i podobnych materiałów
- 5Maszyny kombinowane, stanowiące połączenie rodzajów określonych w pkt 1–4 i 7, przeznaczone do obróbki drewna i materiałów o podobnych właściwościach fizycznych
- 6Wielowrzecionowe czopiarki do obróbki drewna z posuwem ręcznym
- 7Frezarki z pionowym wrzecionem i posuwem ręcznym, do drewna i materiałów o podobnych właściwościach fizycznych
- 8Przenośne pilarki łańcuchowe do obróbki drewna
Obróbka metali, tworzyw sztucznych i gumy (pkt 9–11)
- 9Prasy, w tym prasy krawędziowe, do obróbki metali na zimno, z ręcznym podawaniem lub odbieraniem, których ruchome części robocze mogą mieć skok większy niż 6 mm i prędkość przekraczającą 30 mm/s
- 10Wtryskarki lub prasy do tworzyw sztucznych, z ręcznym podawaniem lub odbieraniem
- 11Wtryskarki lub prasy do gumy, z ręcznym podawaniem lub odbieraniem
Roboty podziemne i zbiórka odpadów (pkt 12 i 13)
- 12Maszyny do robót podziemnych: lokomotywy i wózki hamulcowe, hydrauliczne obudowy zmechanizowane
- 13Ręcznie ładowane pojazdy do zbierania odpadów z gospodarstw domowych, wyposażone w mechanizm prasujący
Przenoszenie napędu, podnoszenie ładunków i osób (pkt 14–18)
- 14Odłączalne urządzenia do mechanicznego przenoszenia napędu wraz z osłonami
- 15Osłony odłączalnych urządzeń do mechanicznego przenoszenia napędu
- 16Podnośniki do obsługi pojazdów
- 17Urządzenia do podnoszenia osób lub osób i towarów, stwarzające ryzyko upadku z wysokości większej niż 3 metry
- 18Przenośne maszyny montażowe i inne udarowe uruchamiane za pomocą nabojów
Elementy bezpieczeństwa (pkt 19–23)
- 19Urządzenia ochronne przeznaczone do wykrywania obecności osób, np. kurtyny świetlne, skanery laserowe, maty reagujące na nacisk
- 20Napędzane mechanicznie ruchome osłony blokujące przeznaczone do zastosowania jako zabezpieczenie w maszynach, o których mowa w pkt 9, 10 i 11
- 21Układy logiczne zapewniające funkcje bezpieczeństwa, np. konfigurowalne sterowniki bezpieczeństwa
- 22Konstrukcje chroniące przed skutkami wywrócenia (ROPS)
- 23Konstrukcje chroniące przed spadającymi przedmiotami (FOPS)
W razie wątpliwości należy dokładnie sprawdzić klasyfikację
Kryteria rozróżniające mają decydujące znaczenie prawne: prasa ze skokiem 5 mm nie podlega pkt 9, urządzenie do podnoszenia osób z wysokością upadku 2,5 m nie podlega pkt 17. Wynik sprawdzenia należy udokumentować w dokumentacji technicznej, także gdy jest negatywny.
Drzewo decyzyjne: jaka procedura oceny zgodności ma zastosowanie?
Art. 12 dyrektywy maszynowej reguluje procedurę na trzech poziomach. Rozstrzygają dwa pytania: czy maszyna jest wymieniona w załączniku IV? A jeśli tak: czy została wyprodukowana w pełni zgodnie z normami zharmonizowanymi, które obejmują wszystkie odpowiednie zasadnicze wymagania w zakresie ochrony zdrowia i bezpieczeństwa?
Przypadek 1 · art. 12 ust. 2
Maszyna NIE jest wymieniona w załączniku IV
Producent przeprowadza całkowicie samodzielnie procedurę oceny zgodności połączoną z kontrolą wewnętrzną wytwarzania maszyny, przewidzianą w załączniku VIII. Dotyczy to zdecydowanej większości maszyn.
Jednostka notyfikowana nie jest wymagana.
Przypadek 2 · art. 12 ust. 3
Maszyna z załącznika IV wyprodukowana w pełni zgodnie z normami zharmonizowanymi
Warunek: istnieją normy zharmonizowane obejmujące wszystkie odpowiednie zasadnicze wymagania w zakresie ochrony zdrowia i bezpieczeństwa dla danej maszyny, a maszyna została wyprodukowana zgodnie z nimi. Producent ma wówczas do wyboru trzy procedury:
- procedura oceny zgodności połączona z kontrolą wewnętrzną wytwarzania maszyny zgodnie z załącznikiem VIII (bez jednostki notyfikowanej),
- badanie typu WE zgodnie z załącznikiem IX wraz z kontrolą wewnętrzną wytwarzania maszyny zgodnie z załącznikiem VIII pkt 3 albo
- pełne zapewnienie jakości zgodnie z załącznikiem X.
Jednostka notyfikowana jest tu zatem opcją, a nie obowiązkiem. W praktyce często bywa to źle rozumiane.
Przypadek 3 · art. 12 ust. 4
Maszyna z załącznika IV bez (pełnego) zastosowania norm
Jeśli normy zharmonizowane nie zostały zastosowane lub zastosowano je tylko częściowo, nie obejmują wszystkich odpowiednich zasadniczych wymagań w zakresie ochrony zdrowia i bezpieczeństwa albo po prostu nie istnieją, pozostają tylko dwie procedury, obie z udziałem jednostki notyfikowanej:
- badanie typu WE zgodnie z załącznikiem IX wraz z kontrolą wewnętrzną wytwarzania maszyny zgodnie z załącznikiem VIII pkt 3 albo
- pełne zapewnienie jakości zgodnie z załącznikiem X.
Nawet celowe odstępstwo od odpowiedniej normy typu C może oznaczać przejście z przypadku 2 do przypadku 3.
W praktyce oznacza to, że na pytanie „Czy potrzebujemy jednostki notyfikowanej?” można odpowiedzieć dopiero po wyjaśnieniu klasyfikacji według załącznika IV oraz stanu norm. Jak działa domniemanie zgodności dzięki normom zharmonizowanym, wyjaśniamy w naszym poradniku krok po kroku dotyczącym oznakowania CE.
Jednostka notyfikowana dla maszyn: rola, wybór, baza danych NANDO
Jednostka notyfikowana to niezależna organizacja badawcza notyfikowana przez państwo członkowskie. W przypadku maszyn z załącznika IV pełni ona w zależności od procedury dwa zadania: w ramach badania typu WE (załącznik IX) bada reprezentatywny wzorzec maszyny wraz z dokumentacją techniczną i poświadcza zgodność z dyrektywą. W ramach pełnego zapewnienia jakości (załącznik X) ocenia i nadzoruje system jakości producenta w zakresie projektowania, wytwarzania i badań.
Certyfikat badania typu WE nie jest ważny bezterminowo: zgodnie z załącznikiem IX pkt 9.3 producent musi co pięć lat złożyć wniosek o przegląd jego ważności; jednostka notyfikowana odnawia go tylko wtedy, gdy typ nadal odpowiada aktualnemu stanowi wiedzy technicznej. O zmianach zatwierdzonego typu należy powiadamiać jednostkę.
Które jednostki są notyfikowane dla jakich produktów, wskazuje publiczna baza danych NANDO Komisji Europejskiej (New Approach Notified and Designated Organisations). Filtruje się w niej według aktu prawnego, dyrektywy 2006/42/WE lub w przyszłości rozporządzenia (UE) 2023/1230, i widzi dokładny zakres notyfikacji każdej jednostki. Przy wyborze należy sprawdzić:
Zakres notyfikacji: Czy jednostka jest notyfikowana dokładnie dla Państwa kategorii z załącznika IV i pożądanej procedury (załącznik IX lub X)? Od 2027 r. dodatkowo: czy istnieje już notyfikacja do rozporządzenia (UE) 2023/1230 w sprawie maszyn?
Doświadczenie branżowe: Jednostka, która regularnie bada Państwa typ produktu, zna odpowiednie normy typu C i typowe uwagi. Skraca to procedurę.
Dostępne moce i terminy: Badania typu wymagają czasu z wyprzedzeniem. Należy wcześnie zapytać o czas realizacji i uwzględnić go w harmonogramie projektu.
Język i dostępność: Sprawozdania z badań, zapytania i audyty przebiegają sprawniej, gdy jednostka komunikuje się w Państwa języku roboczym.
Odpowiedzialność pozostaje po stronie producenta
Nawet z certyfikatem badania typu producent sam deklaruje zgodność i umieszcza oznakowanie CE na własną odpowiedzialność. Jednostka notyfikowana bada. Nie zwalnia producenta ani z oceny ryzyka, ani z odpowiedzialności za produkt. To samo dotyczy narzędzi programowych: CE-Copilot wspiera klasyfikację i dokumentację, ale nie zastępuje jednostki notyfikowanej.
Przejście na rozporządzenie w sprawie maszyn 2027: załącznik IV staje się załącznikiem I (części A i B)
Od 20 stycznia 2027 r. rozporządzenie w sprawie maszyn (UE) 2023/1230 zastępuje dyrektywę maszynową. Wykaz maszyn szczególnie niebezpiecznych przechodzi z załącznika IV do załącznika I rozporządzenia i dzieli się na dwie części o skutkach różnej surowości (art. 25 rozporządzenia):
Załącznik I część A: jednostka notyfikowana zawsze obowiązkowa (6 kategorii)
W przypadku produktów z części A dotychczasowy „przywilej norm” przestaje obowiązywać: wewnętrzna kontrola produkcji nie jest już dopuszczalna, nawet przy pełnym zastosowaniu norm zharmonizowanych. Pozostają wyłącznie procedury z udziałem jednostki notyfikowanej: badanie typu UE (moduł B) z następującą po nim zgodnością z typem (moduł C), pełne zapewnienie jakości (moduł H) lub nowa weryfikacja jednostkowa (moduł G). Część A obejmuje:
- odłączalne urządzenia do mechanicznego przenoszenia napędu,
- osłony odłączalnych urządzeń do mechanicznego przenoszenia napędu,
- podnośniki do obsługi pojazdów,
- przenośne maszyny montażowe i inne udarowe uruchamiane za pomocą nabojów,
- elementy bezpieczeństwa o całkowicie lub częściowo samozmieniającym się zachowaniu z wykorzystaniem uczenia maszynowego, które zapewniają funkcje bezpieczeństwa,
- maszyny z wbudowanymi systemami tego rodzaju, o ile systemy te nie zostały wprowadzone do obrotu niezależnie (wyłącznie w odniesieniu do tych systemów).
Załącznik I część B: logika jak dotychczas (19 kategorii)
Część B przejmuje pozostałe kategorie dawnego załącznika IV, od maszyn do obróbki drewna przez prasy i wtryskarki po elementy bezpieczeństwa. Zasadniczo obowiązuje tu znana reguła: kto w pełni stosuje wszystkie odpowiednie normy zharmonizowane i tym samym obejmuje nimi wszystkie odpowiednie wymagania, może dokonać samooceny w ramach wewnętrznej kontroli produkcji (moduł A). Na gruncie rozporządzenia liczą się tylko normy, do których odniesienia opublikowano na podstawie rozporządzenia, a jak dotąd nie opublikowano żadnego takiego odniesienia; do tego czasu musi zostać zaangażowana jednostka notyfikowana (moduł B+C, H lub G), chyba że mają zastosowanie wspólne specyfikacje obejmujące wszystkie odpowiednie wymagania.
W praktyce: producenci podnośników do obsługi pojazdów, urządzeń przenoszących napęd lub narzędzi montażowych uruchamianych nabojami, którzy dziś opierają się na pełnym zastosowaniu norm, będą od 20 stycznia 2027 r. bezwzględnie potrzebować jednostki notyfikowanej. Ponieważ certyfikaty i terminy audytów wymagają czasu z wyprzedzeniem, z tą zmianą nie należy zwlekać do 2027 r. Nowością jest też weryfikacja jednostkowa (moduł G) jako opcja, interesująca dla maszyn specjalnych budowanych w pojedynczych egzemplarzach. Czy Państwa produkt podlega części A, czy części B, można wyjaśnić w dwóch krokach w interaktywnym szybkim teście część A/część B.
Częste nieporozumienia dotyczące załącznika IV
„Załącznik IV zawsze oznacza badanie typu.”
Nieprawda (na gruncie dyrektywy maszynowej). Jeśli w pełni zastosowano normy zharmonizowane obejmujące wszystkie odpowiednie zasadnicze wymagania w zakresie ochrony zdrowia i bezpieczeństwa, wystarcza kontrola wewnętrzna wytwarzania (art. 12 ust. 3). Uwaga jednak: dla sześciu kategorii z załącznika I części A rozporządzenia w sprawie maszyn to zdanie jest od 2027 r. prawdziwe: tam udział strony trzeciej jest obowiązkowy bez wyjątku.
„Załącznik IV dotyczy tylko maszyn kompletnych.”
Nieprawda. Pięć z 23 kategorii to elementy bezpieczeństwa (wykrywanie obecności, osłony blokujące, układy logiczne, ROPS, FOPS); dochodzą do tego odłączalne urządzenia do mechanicznego przenoszenia napędu i ich osłony. Dotyczy to także dostawców takich elementów.
„Stosujemy większość normy typu C, to wystarczy.”
Nieprawda. Wybór na podstawie art. 12 ust. 3 wymaga pełnego zastosowania norm obejmujących wszystkie odpowiednie zasadnicze wymagania w zakresie ochrony zdrowia i bezpieczeństwa. Każde odstępstwo, nawet uzasadnione technicznie, prowadzi do procedury z ust. 4 z udziałem jednostki notyfikowanej.
„Jednostka notyfikowana przyznaje znak CE.”
Nieprawda. Producent sam umieszcza oznakowanie CE po sporządzeniu deklaracji zgodności WE. Jednostka notyfikowana certyfikuje typ lub system zapewnienia jakości. Odpowiedzialność prawna pozostaje po stronie producenta.
„Jedno badanie typu, ważne na zawsze.”
Nieprawda. Ważność certyfikatu badania typu WE należy poddawać przeglądowi co pięć lat (załącznik IX pkt 9.3); jest on odnawiany tylko wtedy, gdy typ nadal odpowiada aktualnemu stanowi wiedzy technicznej. Zmiany w produkcie mogą również wywołać ponowną ocenę.
Praktyczne wskazówki dla konstruktorów i osób odpowiedzialnych za oznakowanie CE
Uwzględnić sprawdzenie załącznika IV już w fazie koncepcyjnej: Należy wyjaśnić klasyfikację, zanim projekt zostanie zamrożony. Procedura określa harmonogram i budżet: badanie typu, które wychodzi na jaw tuż przed dostawą, kosztuje miesiące.
Zawsze dokumentować wynik: Sprawdzenie załącznika IV wraz z uzasadnieniem należy zapisać w dokumentacji technicznej. Nawet wynik negatywny („nieobjęte pkt 9, ponieważ brak ręcznego podawania”) chroni, gdy zapyta organ nadzoru rynku.
Kryteria rozróżniające potwierdzać pomiarami: Skok, prędkość, wysokość upadku, sposób podawania: wartości, na których opiera się klasyfikacja, należy poprzeć danymi projektowymi.
Zachować kompletność zastosowania norm: Wybór na podstawie art. 12 ust. 3 opiera się na dowodzie pełnego zastosowania norm. Domniemanie zgodności dotyczy ponadto wyłącznie norm zharmonizowanych, do których odniesienia opublikowano w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej. Listę norm należy utrzymywać w aktualnym stanie i śledzić wydania zastępujące.
Już teraz sprawdzić skutki rozporządzenia w sprawie maszyn: Należy sprawdzić, czy produkt od 2027 r. podlega załącznikowi I części A. Jeśli tak: wcześnie zwrócić się do jednostki notyfikowanej i uporządkować dokumenty według nowych modułów.
CE-Copilot zdejmuje z Państwa biurka pierwszy krok: wyszukiwarka norm oparta na AI automatycznie rozpoznaje, czy opis maszyny należy do kategorii z załącznika IV, i wskazuje obowiązującą procedurę oceny zgodności, zarówno na gruncie dyrektywy maszynowej, jak i załącznika I części A/B rozporządzenia w sprawie maszyn. W deklaracji zgodności procedura jest następnie ustalana wprost: selektor procedury oferuje drogi dopuszczone przez art. 12 dyrektywy lub art. 25 rozporządzenia, a kto wybierze badanie typu, zostanie poproszony o podanie jednostki notyfikowanej, jej numeru identyfikacyjnego i numeru certyfikatu, zanim deklaracja zostanie uznana za kompletną. Na tym opierają się ocena ryzyka według EN ISO 12100, monitor norm śledzący zmiany norm oraz deklaracja zgodności w formacie PDF lub Word. Tam, gdzie przepisy wymagają badania i certyfikatu jednostki notyfikowanej, CE-Copilot wyraźnie ich nie zastępuje.
Podsumowanie: najpierw klasyfikacja, potem procedura
Załącznik IV nie oznacza ogólnego obowiązku badania typu, lecz jest przełącznikiem: klasyfikacja rozstrzyga, które procedury oceny zgodności są dla Państwa otwarte, a stan norm rozstrzyga, czy można wybrać najprostszą z nich. Kto wyjaśni jedno i drugie wcześnie i na piśmie, unika kosztownych niespodzianek w trakcie projektu.
Wraz z rozporządzeniem w sprawie maszyn od 20 stycznia 2027 r. sytuacja zaostrza się w konkretnych miejscach: dla sześciu kategorii z załącznika I części A nie ma już alternatywy dla jednostki notyfikowanej. Dla wszystkich pozostałych kategorii z załącznika IV zachowana zostaje sprawdzona logika: pełne zastosowanie norm pozostaje kluczem do samooceny, gdy tylko normy zostaną powołane na podstawie rozporządzenia; do tego czasu także część B wymaga jednostki notyfikowanej.
Sprawdzenie załącznika IV wbudowane w wyszukiwarkę norm
Proszę opisać swoją maszynę: CE-Copilot rozpoznaje, czy należy ona do kategorii z załącznika IV, pokazuje obowiązującą procedurę na gruncie dyrektywy maszynowej i rozporządzenia w sprawie maszyn oraz prowadzi Państwa przez wybór procedury w deklaracji zgodności, łącznie z obowiązkowymi danymi jednostki notyfikowanej. Nie zastępuje jednostki notyfikowanej; wykonuje dla niej prace przygotowawcze.
Więcej poradników
Dyrektywa maszynowa 2006/42/WE
Poradnik dla producentów: zakres stosowania, zasadnicze wymagania, ocena zgodności.
Rozporządzenie UE w sprawie maszyn 2027
Wszystkie zmiany i terminy nowego rozporządzenia w skrócie.
Oznakowanie CE: poradnik
Krok po kroku do oznakowania CE.
Normy zharmonizowane dla maszyn
Normy typu A, B i C wyjaśnione.